Overmacht bij een verkeersongeval

Wat betekent overmacht bij een verkeersongeval?

Overmacht betekent in het aansprakelijkheidsrecht niet simpelweg dat een ongeval onverwacht gebeurde. Het gaat erom of de bestuurder het ongeval juridisch gezien kan worden verweten.

Bij verkeersongevallen is dat onderscheid belangrijk. Een bestuurder kan bijvoorbeeld zeggen dat een fietser plotseling overstak, dat een voetganger onverwacht de weg opliep, dat een andere auto ineens van rijstrook wisselde, dat een verkeersdeelnemer door rood reed, of dat hij geen mogelijkheid meer had om tijdig te remmen. Dat zijn omstandigheden die bij de beoordeling kunnen meewegen, maar ze betekenen niet automatisch dat sprake is van overmacht.

Er moet naar het volledige verkeersgedrag en de omstandigheden vlak vóór het ongeval worden gekeken, zoals de snelheid, het zicht, de verkeersdrukte, de inrichting van de weg, weersomstandigheden, de afstand tot andere verkeersdeelnemers, de mogelijkheid om te remmen of uit te wijken en de vraag met welke fouten van anderen rekening moest worden gehouden. Overmacht is daarom altijd sterk afhankelijk van de concrete omstandigheden van het ongeval.

Wanneer kan sprake zijn van overmacht?

Voor een geslaagd beroep op overmacht ligt de lat hoog. Bij de beoordeling wordt onder meer gekeken of de bestuurder zelf verkeersfouten heeft gemaakt en of hij voldoende rekening heeft gehouden met mogelijke fouten van andere verkeersdeelnemers.

• te hard reed;
• onvoldoende afstand hield;
• niet goed oplette;
• onvoldoende rekening hield met een onoverzichtelijke verkeerssituatie;
• te laat reageerde terwijl eerder reageren mogelijk was;
• of onvoldoende anticipeerde op voorzienbaar gedrag van andere weggebruikers.

Het enkele feit dat de andere verkeersdeelnemer een fout heeft gemaakt, betekent dus nog niet dat de bestuurder zich met succes op overmacht kan beroepen.

Voorbeeld: een fietser steekt onverwacht een weg over en wordt door een auto geraakt. Op het eerste gezicht lijkt de fout volledig bij de fietser te liggen. Toch moet ook worden onderzocht hoe de automobilist reed. Reed de automobilist met een passende snelheid? Was de fietser eerder zichtbaar? Had de bestuurder rekening moeten houden met fietsers die daar konden oversteken? Was er nog voldoende tijd of ruimte om te reageren? Pas wanneer de volledige verkeerssituatie wordt onderzocht, kan worden beoordeeld of een beroep op overmacht kans van slagen heeft.

Overmacht bij een aanrijding met een fietser of voetganger

Overmacht speelt een bijzondere rol bij aanrijdingen tussen een motorvoertuig en een niet-gemotoriseerde verkeersdeelnemer, zoals een fietser of voetganger. Daarvoor is artikel 185 van de Wegenverkeerswet van groot belang.

Deze regeling biedt kwetsbare verkeersdeelnemers extra bescherming. Een eigenaar of houder van een motorvoertuig kan daardoor aansprakelijk zijn voor schade van een fietser of voetganger, ook wanneer die fietser of voetganger zelf een verkeersfout heeft gemaakt.

Een beroep op overmacht vormt hierop een belangrijke uitzondering, maar de eisen zijn streng. Voor de bestuurder is het doorgaans niet voldoende om alleen aan te tonen dat de fietser of voetganger de verkeersregels heeft overtreden. Ook moet worden gekeken of de bestuurder zelf enig relevant verwijt kan worden gemaakt en of hij rekening had moeten houden met de fout van de andere verkeersdeelnemer. Meer over deze aanrijdingen leest u op fietsongeluk, fietser aangereden door een auto en voetganger aangereden.

Is een verkeersfout van de ander overmacht?

Niet automatisch. Dit is een belangrijk verschil tussen de feitelijke oorzaak van een ongeval en de juridische aansprakelijkheid. Stel dat een fietser geen voorrang verleent, door rood rijdt, plotseling afslaat of zonder goed te kijken oversteekt. Dan kan die fout een belangrijke oorzaak van het ongeval zijn. Toch volgt daar niet zonder meer uit dat de automobilist geen aansprakelijkheid draagt.

Bij de beoordeling van overmacht moet ook worden onderzocht of de automobilist op de verkeersfout had kunnen of moeten anticiperen. Dat is mede afhankelijk van de omstandigheden. Op een locatie waar veel fietsers oversteken kan bijvoorbeeld meer oplettendheid worden verwacht dan op een overzichtelijke weg waar dergelijk gedrag vrijwel niet voorzienbaar was.

Belangrijk: eigen schuld van het slachtoffer en overmacht zijn niet hetzelfde. Bij eigen schuld kan nog steeds sprake zijn van aansprakelijkheid, maar kan de verdeling van de schade veranderen. Bij een succesvol beroep op overmacht kan de aansprakelijkheid op grond van artikel 185 WVW juist geheel ontbreken.

Overmacht en kinderen in het verkeer

Bij kinderen is de bescherming nog sterker. Van automobilisten wordt verwacht dat zij rekening houden met het feit dat kinderen zich in het verkeer minder voorspelbaar kunnen gedragen. Een kind kan bijvoorbeeld plotseling de straat oplopen, onverwacht oversteken, tijdens het fietsen slingeren, onvoldoende opletten of een verkeerssituatie verkeerd inschatten.

Juist omdat dergelijk gedrag bij kinderen voorzienbaar kan zijn, is een beroep op overmacht bij een aanrijding met een kind bijzonder moeilijk. Daarnaast gelden binnen het aansprakelijkheidsrecht specifieke beschermingsregels voor jonge verkeersslachtoffers. Daarom moet een ongeval waarbij een kind betrokken is afzonderlijk worden beoordeeld en is het onverstandig om uitsluitend op basis van de gemaakte verkeersfout conclusies over aansprakelijkheid te trekken. Meer hierover leest u op kind aangereden.

Wie moet overmacht aantonen?

Wanneer de eigenaar of houder van een motorvoertuig zich in een situatie waarop artikel 185 WVW van toepassing is op overmacht beroept, zal dit beroep moeten worden onderbouwd. Daarom kan bewijs doorslaggevend zijn.

• het schadeformulier;
• foto's van de ongevalslocatie;
• dashcambeelden;
• camerabeelden uit de omgeving;
• verklaringen van getuigen;
• politiegegevens;
• foto's van voertuigschade;
• rem- of bandensporen;
• gegevens over zicht en weersomstandigheden;
• en eventueel een verkeersongevallenanalyse.

Een reconstructie van de seconden vóór de botsing kan belangrijker zijn dan alleen de plaats waar de voertuigen na het ongeval tot stilstand zijn gekomen. Daarom is het verstandig om bewijs zo snel mogelijk na een ongeval veilig te stellen. Zie ook bewijs verzamelen na een ongeval.

Overmacht is niet hetzelfde als geen schuld

In de praktijk worden verschillende begrippen gemakkelijk door elkaar gehaald. Geen verkeersfout: een bestuurder kan van mening zijn dat hij geen verkeersregel heeft overtreden. Dat betekent nog niet automatisch dat juridisch sprake is van overmacht.

Eigen schuld: het slachtoffer kan zelf hebben bijgedragen aan het ontstaan of de gevolgen van het ongeval. Dat kan invloed hebben op de verdeling van de schade.

Overmacht is een specifieke juridische beoordeling waarbij onder meer wordt gekeken of de bestuurder ten aanzien van zijn verkeersgedrag een relevant verwijt kan worden gemaakt en of hij rekening had moeten houden met fouten van anderen. Aansprakelijkheid is uiteindelijk de vraag wie de schade geheel of gedeeltelijk moet dragen. Deze begrippen moeten daarom afzonderlijk worden beoordeeld. Zie ook aansprakelijkheid bij een verkeersongeval.

Wat betekent overmacht voor de schadevergoeding?

Een succesvol beroep op overmacht kan grote gevolgen hebben voor de schadevergoeding. Wanneer bij een aanrijding tussen een motorvoertuig en een fietser of voetganger daadwerkelijk overmacht wordt aangenomen, kan aansprakelijkheid op grond van artikel 185 WVW ontbreken.

Maar wanneer geen sprake is van overmacht, betekent dit niet automatisch dat vervolgens altijd de volledige schade wordt vergoed. Er kunnen daarna nog andere vragen spelen, bijvoorbeeld: heeft het slachtoffer zelf bijgedragen aan het ongeval, welke beschermingsregels zijn van toepassing, welke schade is daadwerkelijk door het ongeval veroorzaakt, welke schadeposten kunnen worden aangetoond, is sprake van lichamelijk of psychisch letsel en welke toekomstige schade kan ontstaan. De beoordeling van overmacht is dus slechts één onderdeel van de totale aansprakelijkheids- en schadebeoordeling. Zie ook schadevergoeding na een verkeersongeval.

Wat kunt u doen als een verzekeraar zich op overmacht beroept?

Wanneer een verzekeraar stelt dat sprake is van overmacht, hoeft u die conclusie niet zonder meer over te nemen. Vraag eerst waarop het standpunt precies is gebaseerd.

• Welke verkeersfout wordt u verweten? Een fout van het slachtoffer betekent niet automatisch dat sprake is van overmacht.
• Hoe wordt het rijgedrag van de bestuurder beoordeeld? Ook snelheid, oplettendheid, afstand en anticipatie kunnen relevant zijn.
• Welke bewijzen gebruikt de verzekeraar? Bekijk of verklaringen, foto's, beelden en andere gegevens het standpunt daadwerkelijk ondersteunen.
• Zijn alle omstandigheden meegenomen? Een beoordeling uitsluitend op basis van bijvoorbeeld een voorrangsfout kan te beperkt zijn.
• Is overmacht juridisch daadwerkelijk het juiste criterium? Vooral bij fietsers en voetgangers gelden bijzondere aansprakelijkheidsregels.

Bewaar correspondentie met de verzekeraar en reageer niet uitsluitend vanuit uw herinnering aan het ongeval. Probeer uw standpunt waar mogelijk met objectieve gegevens te onderbouwen. Wanneer de verzekeraar de aansprakelijkheid volledig afwijst, is het verstandig eerst te achterhalen waarom dat gebeurt en welk bewijs daarvoor wordt gebruikt. Zie ook aansprakelijkheid afgewezen.